Recenzija knjige: Žena Borba – Feministika grada Sarajeva

Žena Borba – Feministika grada Sarajeva misli grad kao prostor neprestane borbe žena za slobodu, znanje, rad i pamćenje. Nasuprot dominantnim odnosima moći, revizionistički očuvanim imenima i spomenicima kojima je dopušteno da svedoče tek onda kada više nikoga ne uznemiravaju, ova knjiga gradi savremenu mapu Sarajeva polazeći od ženskog rada, emancipatornog nasleđa, političkog organizovanja i zajedničkog života. U toj političkoj subjektivaciji istorije grada, ulice, arhivi, spomenici i sećanja postaju živi tragovi iskustava koja povezuju nekadašnje borbe sa današnjim oblicima otpora. Kroz te tragove Sarajevo se u knjizi misli i doživljava iz ženske, radničke, antifašističke i, pre svega, borbene pozicije.

Kako ističu Lejla Kalamujić, Danijela Dugandžić i Boriša Mraović, namera ove knjige jeste da, prateći Sarajevo od kraja 19. do početka 21. veka, ispiše političku istoriju emancipacije žena i pokaže društvene, kulturne i svakodnevne promene kroz koje je ovaj grad prolazio. Ta istorija nastaje iz rasutih dokumenata, sećanja, imena, ulica, spomenika, zapisa, arhiva i glasova, kako bi se razumelo zašto je emancipacija društva bila nemoguća bez ženske borbe. U isto vreme, knjiga govori i o tome zašto su žene, iako glavne pobornice tih promena, najčešće bile brisane, potiskivane ili upisivane u zvaničnu istoriju kao bezimene učesnice važnih revolucionarnih događaja. 

Na ovom mestu posebno je važno naglasiti uvođenje pojma feministike kao načina mišljenja i delovanja žena, koji se ostvaruje kroz politički angažovane odnose, sećanje i emancipatorne prakse. Predstavljena i kao metoda kretanja kroz grad, feministika u tom smislu omogućava da se kontra-kartografija Sarajeva danas iščitava kroz ženski rad, političko organizovanje, umetničku praksu, obrazovanje i svakodnevni život, nasuprot sistemskom nasilju i patrijarhalnim obrascima koji se, uprkos ideološkim promenama i smenama državotvornih poredaka, uvek iznova društveno reprodukuju. Feministika grada Sarajeva se time uspostavlja kao živi arhiv ulica, spomenika i ploča koje se obraćaju gradu, onima koji u njemu žive i onima koji dolaze da ga upoznaju. Taj arhiv se ne izlaže „pod staklom“ kao zatvorena i uređena istorijska celina, jer njegova sadašnjost nastaje upravo iz nemogućnosti da se prošlost zatvori u monumentalnost arhitekture i velikih istorijskih naracija. Umesto toga, ovi urbani tragovi kroz šetnju, čitanje i susret uvek iznova postavljaju osnovno političko pitanje emancipacije: zašto učimo i zašto pamtimo?

Upravo kroz ovo pitanje nastaje feminističko razumevanje intersubjektivnosti, posebno važno za usmenu istoriju i politiku sećanja. Tako shvaćeno, sećanje se u knjizi uspostavlja kao odnos između prošlosti, mesta i subjekata koji tu prošlost u sadašnjosti prepoznaju, tumače i prenose dalje. Ono što je preživelo zato nije samo trag nekog ranijeg vremena, nego i pitanje našeg odnosa prema nasilju, odgovornosti, zajedničkom životu i razlozima zbog kojih smo danas to što jesmo. Sarajevo se zato u ovoj knjizi pojavljuje kao prostor u kome se različiti istorijski lomovi, politički režimi i oblici društvenog nasilja preklapaju i nastavljaju da deluju jedni kroz druge. Od antifašističkog nasleđa i socijalizma, preko rata, opsade i tranzicije, do savremenog neoliberalnog poretka, ženska emancipacija se, pritom, nikada nije odvijala pravolinijski niti bez prekida. Svaki iskorak žena ka obrazovanju, radu, političkom organizovanju i javnom delovanju pratili su novi mehanizmi potiskivanja, paternalizacije, instrumentalizacije i potčinjavanja, kroz koje su njihova borba, rad i javno prisustvo iznova podređivani različitim oblicima ideološke, etnonacionalne, religijske i/ili državotvorne moći.

U tom smislu, knjiga se može čitati i kao feministički odgovor na ono što je u kontekstu Sarajeva imenovano pojmom warchitecture, odnosno na ratno nasilje u kome se stradanje ljudi ne može odvojiti od razaranja prostornih odnosa, arhitektonskih struktura, javnih mesta i mogućnosti zajedničkog života. Ako je ovaj pojam, nastao tokom opsade Sarajeva, označavao arhitekturu razorenu ratom, onda Žena Borba danas otvara pitanje kako se iz nelagode tog ponavljajućeg nasilja može nastaviti borba za grad i nakon njegovog rušenja: kroz političku (inter)subjektivaciju materijalnih ostataka, preživelih prostora i onih koji u sebi nose iskustvo ratne brutalnosti. Kroz pitanja ko ima pravo na sećanje, čiji se spomenici i istorije čuvaju, a čiji ruše ili brišu, kao i kako se nasilje ponovo upisuje u javni prostor kroz zaborav, nacionalističko prekrajanje ili nostalgičnu depolitizaciju emancipatorskog nasleđa, knjiga se suočava upravo s tom nelagodom koju pojam warchitecture otvara.

Zbog toga Žena Borba ne dopušta da rat, rušenje i posleratna tranzicija postanu jedini okvir kroz koji se Sarajevo danas razume i živi, niti da spomenička kultura, već višestruko izložena nasilju i uništavanju, ostane jedina preostala mogućnost zajedničkog pamćenja. Naprotiv, knjiga ovo iskustvo razaranja ne zadržava samo u svedočenju o gubitku, nego ga premešta ka odnosima, govoru, obnovi i političkoj subjektivaciji onoga što je opstalo kroz ostatke spomeničke arhitekture, prirodu i arhive. Sarajevo se time ne pojavljuje kao pasivni urbani prežitak istorijskih lomova, nego kao živi prostor u kome se iz preživelih materijalnih tragova, zapisa i glasova iznova uspostavlja feministička politika emancipacije. Drugim rečima, knjiga se opire mogućnosti da se kroz zaborav, nacionalističko prekrajanje ili tržišnu depolitizaciju antifašističkog i emancipatorskog nasleđa u spomeničku kulturu i (kontra-)arhive grada ponovo upisuju novi oblici nasilja.

U ovom feminističkom oživljavanju istorije posebno mesto pripada i humoru, koji u knjizi razbija monumentalni ton, vraća nesavršenost živima i pokazuje da arhiv kome na kraju svi pripadamo nije sačinjen od čistih, herojskih i besprekorno zaokruženih priča. U njemu ima grešaka, zabluda, ironije, pogrešnih skretanja, neprijatnih susreta, nemogućnosti i malih pukotina kroz koje istorija postaje bliža životu, bez iluzije da je time postala bezopasna. Humor, između ostalog, sprečava da se ove ženske revolucionarne naracije pretvore u novu dogmu ili mrtvu lekciju iz prošlosti, otvarajući prostor da se emancipatorna politika u knjizi misli kao živa praksa.

Ta živa praksa oblikuje se i formalno, kao narativna „šetnja“ kroz vreme i prostor, u kojoj se prepliću različiti literarni i dokumentarni postupci: epistolarni, arhivski, esejistički, dijaloški i fotografski. Sačinjena od preklapanja, prekida i ponovnih uspostavljanja veza s prošlošću, ova višeslojna tekstualna struktura svojom formom razbija privid linearne putanje patrijarhalizovane istorije i čini osnovu feminističke snage knjige. Ona nastaje iz onoga što je preživelo: dokumenata koji nisu uništeni, tragova koji nisu izbrisani, sećanja koja nisu sasvim potisnuta, ulica koje još nose imena i spomenika koji su opstali, poput onog posvećenog Radojki Lakić na početku knjige.

U tom smislu, knjiga činjenice ne izlaže „forenzički“, kao dovršene i neupitne dokaze, nego ih govorom u prvom licu, razgovorima, obraćanjima, zamišljenim glasovima i arhivskim fragmentima pokreće i oživljava kroz odnose koji se oko njih uspostavljaju. Prvo lice zato deluje kao politički angažovan gest kojim se subjektivnost vraća onima koje je istorija često pretvarala u nevažan podatak, fusnotu ili mrak. Kada u knjizi progovore spomenik, ulica, partizanka, učiteljica, radnica, revolucionarka ili zaboravljena heroina, prošlost postaje živo polje političke artikulacije u kome se iskustva, tela, mesta i istorije grada istovremeno dovode u pitanje i međusobno povezuju.

Na kraju, treba istaći još jednu važnu dimenziju ove knjige, a to je da je Žena Borba nastala unutar šire, žive feminističke umetničke i istraživačke prakse, koja pokazuje da se ono što je bilo potisnuto može vratiti u javni prostor kao savremeno mišljenje borbe — ovde i danas. Proistekla iz dugogodišnjeg rada CRVENE na oživljavanju AFŽ-ovskog nasleđa, iz umetničkih intervencija, izložbi, istraživanja, šetnji, javnih programa i brojnih saradnji, od Nepoznate partizanke do Arhiva AFŽ-a, ova knjiga nastavlja da širi prostor u kome žene-borkinje izlaze iz anonimnosti istorije i postaju naše savremenice. Upravo zato ona omogućava da se o AFŽ-u, partizankama, ženskom antifašističkom nasleđu i istoriji Sarajeva govori kao o savremenom političkom pitanju: šta to nasleđe danas može da znači svima nama i kako iz njega možemo nastaviti da mislimo slobodu.

Žena Borba – Feministika grada Sarajeva zato predstavlja mnogo više od monografije o ženskoj istoriji jednog grada. To je knjiga koja nas kroz šetnju, čitanje, razgovor i otpor onome što nas danas tlači uvodi u Sarajevo u kome se istorija ne završava u spomen-parku, nego se nastavlja kao živa praksa sećanja i neprestane borbe. U trenutku u kome se izborene bitke sve češće obezvređuju, poništavaju ili pretvaraju u potrošnu nostalgiju, Žena Borba podseća na to da se prošlost ne može prepustiti ni zaboravu ni tržištu. Ona pripada onima koji su je stvarali, ali i onima koji danas u njoj moraju pronaći načine da pamte, politički deluju i nastave borbu. Zato ova knjiga predstavlja važno mesto savremenog razumevanja ženskog antifašističkog, emancipatornog i političkog nasleđa, kao i dragocen prilog kulturi sećanja, feminističkoj istoriografiji i savremenim politikama emancipacije. Kao takva, ona postaje mesto susreta između grada i njegovih potisnutih glasova, između prošlih borbi i današnjih društvenih nepravdi, između arhiva i ulice, između onoga što je preživelo i onoga što tek treba feministički angažovati i društveno osloboditi.